มากกว่าเรื่องฟัน! "Incidental Findings" สิ่งผิดปกติที่ซ่อนอยู่ และตรวจพบได้ในฟิล์มเอกซเรย์พาโนรามิก (Panoramic Radiograph)

มากกว่าเรื่องฟัน! "Incidental Findings" สิ่งผิดปกติที่ซ่อนอยู่ และตรวจพบได้ในฟิล์มเอกซเรย์พาโนรามิก (Panoramic Radiograph).
โดย อาจารย์ ทันตแพทย์ ดร.ศุภสิทธิ์ ยมตะโก (พี่หมอดิว)
อาจารย์สำนักวิชาทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง

เคยสงสัยไหมครับ? ว่าทำไมเวลาเราจะจัดฟัน ผ่าฟันคุด หรือทำรากเทียม คุณหมอมักจะส่งเราไปถ่ายภาพรังสีรอบศีรษะ หรือที่เรียกว่า "ฟิล์มพาโนรามิก" (Panoramic Film) เสมอ?

ภาพถ่ายรังสีชนิดนี้กลายมาเป็น Routine ในการวางแผนการรักษาทางทันตกรรมในปัจจุบัน เพราะข้อดีคือ สามารถประเมินฟันและกระดูกขากรรไกรโดยรวมได้ในฟิล์มเดียว

แต่สิ่งที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ บางครั้งฟิล์มนี้กลับแสดงให้เห็นถึงสิ่งผิดปกติหรือปัจจัยเสี่ยงที่ซ่อนอยู่ โดยที่ผู้ป่วยไม่เคยมีอาการแสดงใดๆ มาก่อน ซึ่งทางการแพทย์เรียกว่า

“Incidental Findings” หรือสิ่งผิดปกติที่ตรวจพบโดยบังเอิญ

วันนี้เราจะมาดู 4 สิ่งผิดปกติที่มัก "ตรวจพบโดยบังเอิญ" โดยพบได้บ่อยจากฟิล์มพาโนรามิกครับ

1. กระดูกหลังใบหูยาวผิดปกติ (Elongation of Styloid Process)

การที่กระดูก Styloid process มีความยาวมากเกินปกติ หรือมีหินปูนเกาะที่เอ็นยึดกระดูกส่วนนี้ อาจไปกดทับหรือรบกวนกล้ามเนื้อ เส้นประสาท หรือหลอดเลือดข้างเคียง

ส่งผลให้ผู้ป่วยมีอาการกลืนลำบาก เจ็บบริเวณคอและมุมคาง (Angle of mandible) ซึ่งอาการจะรุนแรงขึ้นเมื่อหันศีรษะหรืออ้าปากกว้าง

โดยลักษณะทางภาพรังสีและอาการเหล่านี้ช่วยในการวินิจฉัย “กลุ่มอาการอีเกิล” (Eagle's Syndrome)

2. ภาวะหินปูนเกาะที่หลอดเลือดแดงใหญ่ข้างคอ (Carotid Artery Calcification)

การพบเงาขาวของหินปูนในบริเวณนี้ เป็นสัญญาณเตือนที่สำคัญ เพราะมีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงในการเกิด “โรคหลอดเลือดสมอง” (Stroke) ซึ่งหากทันตแพทย์ตรวจพบ

สามารถช่วยคัดกรองและส่งต่อผู้ป่วยให้แพทย์ผู้เชี่ยวชาญตรวจเพิ่มเติมได้

3. ความผิดปกติในโพรงอากาศขากรรไกรบน (Maxillary Sinus Pathology)

ที่พบได้บ่อยคือ ถุงน้ำเทียมในไซนัส (Antral Pseudocyst) และ ภาวะเยื่อบุไซนัสหรือไซนัสอักเสบ (Mucositis/Sinusitis) ซึ่งความผิดปกติเหล่านี้

บางครั้งอาจส่งสัญญาณเตือนออกมาในรูปแบบของอาการ "ปวดตื้อๆ บริเวณฟันกรามบน" จนทำให้สับสนกับอาการปวดฟันได้

4. นิ่วในต่อมน้ำลาย และนิ่วทอนซิล (Sialoliths & Tonsilloliths)

• นิ่วในต่อมน้ำลาย (Sialoliths): หากมีขนาดใหญ่จะอุดตันท่อน้ำลาย ทำให้มีอาการปวดและบวมตึง โดยเฉพาะเวลาทานอาหาร

• นิ่วทอนซิล (Tonsilloliths): แม้ปกติจะไม่แสดงอาการรุนแรง แต่ก็อาจทำให้เจ็บคอ กลืนลำบาก และเป็นสาเหตุหลักของ "ปัญหากลิ่นปากเรื้อรัง" ที่หลายคนแก้ไม่ตก

บทสรุปสำหรับทันตแพทย์และคนไข้

การถ่ายฟิล์มพาโนรามิกเพียง 1 ครั้ง จึงให้ประโยชน์ที่มากกว่าแค่เรื่องของฟัน แต่ยังใช้เป็นเครื่องมือที่ช่วยประเมินสุขภาพของใบหน้าและขากรรไกรโดยรวมของผู้ป่วยได้

สำหรับทันตแพทย์: การสังเกตและตรวจพบความผิดปกติหรือปัจจัยเสี่ยงเหล่านี้ (Incidental Findings) จะช่วยให้เราสามารถให้คำแนะนำที่ถูกต้อง หรือส่งต่อผู้ป่วย

ซึ่งอาจช่วยป้องกันโรคร้ายแรงในอนาคตได้

สำหรับคนทั่วไป: การเอกซเรย์ตามคำแนะนำของทันตแพทย์ไม่ใช่เรื่องสิ้นเปลือง แต่คือการตรวจเช็กสุขภาพเชิงรุกที่อาจทำให้เราเจอความผิดปกติที่ซ่อนอยู่ก่อนที่มันจะแสดงอาการครับ

References

- Ghassemzadeh, S., Sbricoli, L., Frigo, A. C., & Bacci, C. (2021). Incidental findings detected with panoramic radiography: prevalence calculated on a sample of 2017 cases treated at a major Italian trauma and cancer centre. Oral radiology, 37(3), 507–517. https://doi.org/10.1007/s11282-020-00488-1

- Karlsson, A., Gustafsson, N., Wester, P., Zamure-Damberga, L., & Levring Jäghagen, E. (2026). Carotid artery calcifications on panoramic radiographs are associated with vascular disease severity on carotid ultrasound. Dento maxillo facial radiology, 55(1), 28–36. https://doi.org/10.1093/dmfr/twaf061

- Dave, M., Loughlin, A., Walker, E., & Davies, J. (2020). Challenges in plain film radiographic diagnosis for the dental team: a review of the maxillary sinus. British dental journal, 228(8 ) , 587–594. https://doi.org/10.1038/s41415-020-1524-8

- Lee, S., & Hillel, A. (2004). Three-dimensional computed tomography imaging of Eagle's syndrome. American journal of otolaryngology, 25(2), 109. https://doi.org/10.1016/j.amjoto.2003.09.013

- Al-Haj Husain, A., Necker, F. N., & Stadlinger, B. (2026). Imaging of Tonsilloliths: A Comparative Analysis of Representation Across Different Radiological Modalities. Case reports in dentistry, 2026, 6877625. https://doi.org/10.1155/crid/6877625

- Eagle, W. W. (1937). Elongated styloid processes: Report of two cases. Archives of Otolaryngology, 25(5), 584–587. https://jamanetwork.com/.../jamaotolar.../fullarticle/559941

บทความจากเพจ: ชมรมวิทยาการวินิจฉัยโรคช่องปากแห่งประเทศไทย